MỘT GÓC NHÌN TỪ SẢN PHẨM THỦ CÔNG MỸ NGHỆ ĐỒNG NAI

Có vị trí nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, với những điều kiện tự nhiên thuận lợi, nguồn lao động dồi dào, tỉnh Đồng Nai là địa phương có nhiều tiềm năng trong việc phát triển các ngành công nghiệp nói chung và ngành nghề tiểu thủ công nghiệp nói riêng. Tiểu thủ công nghiệp Đồng Nai đã góp phần vào việc phân công lao động xã hội, tạo công ăn việc làm, thu nhập cho người lao động, đặc biệt là lao động khu vực nông thôn, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, gia tăng giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh. Hoạt động sản xuất tiểu thủ công nghiệp trên địa bàn tỉnh Đồng Nai phong phú đa dạng với nhiều ngành nghề khác nhau, vừa là kết quả của sự tác động từ quá trình phát triển công nghiệp hiện đại vừa là sự giao thoa các ngành nghề truyền thống bản địa và du nhập từ các địa phương khác. Sự giao thoa văn hóa các vùng miền đã tạo ra nét văn hóa riêng của vùng đất Đồng Nai và đã được kết tinh trong các sản phẩm thủ công mỹ nghệ qua đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân dân gian. Đồng Nai xưa vốn nổi tiếng với nghề gốm mỹ nghệ và chế tác đá, theo thời gian đã phát triển thêm nhiều nghề thủ công mỹ nghệ như: mây tre đan, tranh gạo, tranh đá quý, dệt thổ cẩm.
Nói về hàng thủ công mỹ nghệ của tỉnh Đồng Nai, nghề gốm mỹ nghệ được gợi nhắc đến đầu tiên bởi làng nghề gốm truyền thống gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai. Gốm Biên Hòa đã nổi danh từ lâu nhờ chất liệu men đặc trưng, sự sáng tạo trong ý tưởng thiết kế, kết hợp nét văn hóa cổ và hiện đại, trang trí hài hòa với họa tiết, tinh túy qua từng nét chạm lộng, khảm khắc tạo hình…Sản phẩm gốm mỹ nghệ của Đồng Nai đa dạng về mẫu mã, kiểu dáng và phong cách thể hiện. Những sản phẩm chủ yếu của dòng gốm Biên Hoà gồm có: tượng mỹ thuật, bình, đôn, lu, chậu, đĩa trang trí, ấm chén, đèn lồng, phù điêu …Các sản phẩm này vẫn được duy trì và phát triển đến ngày nay, không chỉ phục vụ tiêu dùng trong nước mà còn tham gia xuất khẩu mang ngoại tệ về cho đất nước. Kỹ thuật sản xuất gốm ngày nay với sự hỗ trợ của công nghệ thiết bị tiên tiến đã giảm bớt khó nhọc cho người thợ gốm, đồng thời đảm bảo về chất lượng và số lượng sản phẩm trong quá trình sản xuất. Về năng lực sáng tác, trên địa bàn có Trường Cao đẳng Trang trí Mỹ thuật Đồng Nai (trước đây là Trường Bá Nghệ Biên Hòa) là ngôi trường đầu tiên của vùng Đông Nam bộ đào tạo nghề gốm, là nơi sản sinh ra nhiều thế hệ nghệ nhân nghề gốm có tên tuổi. Và cũng chính từ ngôi trường này gốm men xanh đồng trổ bông đã ra đời và là loại men đặc trưng nổi tiếng làm nên tên tuổi dòng gốm Biên Hoà. Hiện nay sản phẩm gốm Đồng Nai chủ yếu xuất khẩu và phần lớn thuộc nhóm sản phẩm trang trí sân vườn. Khách hàng yêu thích gốm Đồng Nai có nhu cầu về sản phẩm gốm có thể liên hệ tham khảo đặt hàng tại các doanh nghiệp như: Công ty CP Gốm Việt Thành, HTX gốm Thái Dương, DNTN gốm Phong Sơn, DNTN gốm Đồng Tâm, Công ty TNHH Sinh Phong (gốm đen), Công ty TNHH Tân Thiên Phú, DNTN Minh Đức, Công ty TNHH Hoàng Mỹ, DNTN gốm đỏ Thanh Long ở huyện Long Thành …
Bên cạnh nghề gốm truyền thống, nghề chế tác đá ở phường Bửu Long từng có thời danh tiếng khắp nơi, hình ảnh một làng nghề truyền thống được hình thành hàng trăm năm trước và phát triển qua nhiều thế hệ cha truyền con nối. Những khối đá vô tri qua bàn tay khéo léo của các nghệ nhân đã tạo ra các sản phẩm thật sống động phục vụ đời sống tâm linh và nhu cầu thưởng lãm nghệ thuật của con người như: tượng lân, sư, rồng, phật di lặc, Quan âm, đèn đá, búp sen… Khởi thuỷ nghề chế tác đá ở Bửu Long có sự đóng góp không nhỏ của cộng đồng ngừoi Hoa đầu tiên đến định cư trên đất Biên Hoà, sự kết hợp tinh hoa văn hoá Việt-Hoa trong sáng tác, chế tác đã tạo ra nét độc đáo riêng của sản phẩm điêu khắc đá Bửu Long. Để tạo ra cái hồn cho tác phẩm điêu khắc đá, mỗi sản phẩm hoàn chỉnh đòi hỏi các nghệ nhân chế tác phải đầu tư rất công phu về sức lao động, trí óc sáng tạo để từng sản phẩm tạo ra thể hiện được nét độc đáo, đặc trưng riêng đem lại giá trị cao cho sản phẩm. Thời gian qua, do gặp nhiều yếu tố không thuận lợi về nguồn nguyên liệu, mặt bằng sản xuất, điều kiện môi trường,… nên nghề chế tác đá Bửu Long đang dần thu hẹp. Tuy nhiên, những cơ sở có tâm huyết vẫn theo đuổi và gìn giữ nghề chế tác đá truyền thống vốn là niềm tự hào của những ai từng sống ở khu vực danh thắng núi Bửu Long. Dọc hai bên đường Huỳnh Văn Nghệ hướng đến khu du lịch Bửu Long hiện còn vài cơ sở chế tác đá vẫn đang hoạt động như: Cơ sở Nhật Thành, Tân Phát Hưng, Ôn Soài. Các sản phẩm do các cơ sở này làm ra gồm có: đỉnh đá, voi, sấu, lân, rùa, đèn lồng, bia mộ…Các cơ sở không chỉ sản xuất sản phẩm cho thị trường trong tỉnh mà còn đảm nhận thi công các công trình kiến trúc văn hoá quan trọng của nhiều địa phương ngoài tỉnh.
Xuất hiện nhiều tại các showroom hàng thủ công mỹ nghệ lớn ở TP. Hồ Chí Minh, các cửa hàng bán đồ thủ công mỹ nghệ ở Phố cổ Hội An, các tụ điểm tham quan, du lịch, hay các hội chợ làng nghề trong và ngoài tỉnh, hàng trăm mặt hàng gỗ thủ công mỹ nghệ như máy bay, xe tăng, môtô đủ loại, đồng hồ mỏ neo, đồng hồ bánh lái, hộp đựng nữ trang, tranh ghép gỗ,...đủ loại kích cỡ gây thích thú và trầm trồ thán phục của người xem. Hầu hết những sản phẩm này được sản xuất và cung cấp từ các cơ sở gỗ mỹ nghệ trên địa bàn huyện Trảng Bom và thành phố Biên Hòa. Trong 02 địa phương trên, huyện Trảng Bom là địa phương tập trung nhiều cơ sở gỗ mỹ nghệ hơn Tp Biên Hòa. Được nhiều khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng, ít ai ngờ sản phẩm độc đáo, có giá trị trên được chế tác từ những mẫu gỗ vụn do các cơ sở sản xuất mộc gia dụng bỏ đi hoặc bán lại giá rẻ. Quá trình hình thành và phát triển nghề gỗ mỹ nghệ trên địa bàn tỉnh Đồng Nai phụ thuộc rất nhiều vào sự phát triển của ngành chế biến gỗ, đặc biệt là chế biến gỗ xuất khẩu. Sản phẩm gỗ thủ công mỹ nghệ ở Đồng Nai đã xuất hiện rất lâu nhưng chỉ phát triển mạnh từ những năm 80, có thời điểm lên ngôi, cũng có thời phải trải qua bao nhiêu thăng trầm... Đến nay, hàng gỗ thủ công mỹ nghệ Đồng Nai đã tìm được thị trường xuất khẩu tại nhiều quốc gia Châu Âu, Mỹ, Úc. Với những cơ hội thuận lợi và sự linh hoạt, chủ động trong sản xuất kinh doanh, nhiều cơ sở đã có điều kiện sản xuất ổn định và ngày càng phát triển. Họ cùng liên kết với nhau hợp tác sản xuất để sản phẩm thêm đa dạng mẫu mã, kịp thời hoàn thành số lượng cũng như chất lượng nên liên tục ký kết được nhiều hợp đồng lớn. Những cơ sở gỗ mỹ nghệ có uy tín của huyện Trảng Bom có: cơ sở Nguyễn Thành Nhân, cơ sở Linh Liên, cơ sở Nguyễn Đựng, cơ sở Lê Văn Tuấn...
Khác với gỗ mỹ nghệ Trảng Bom, Tp Biên Hoà, làng mộc mỹ nghệ ở Xuân Tâm, huyện Xuân Lộc, tỉnh Đồng Nai chỉ mới hình thành và phát triển vào những năm gần đây,  với những nghệ nhân hoàn toàn không phải xuất thân từ những làng mộc chuyên nghiệp hay được đào tạo bài bản mà họ là những nông dân khéo tay, tự mày mò tạo ra sản phẩm có đặc thù kiểu dáng riêng, độc đáo, có giá trị hữu dụng và thể hiện nét nghệ thuật sống động. Nguyên liệu sản xuất chủ yếu bằng gốc cây rừng lớn nhỏ các loại. Từ những gốc cây to nhỏ, ngoằn ngoèo, trơ trụi, tùy đặc điểm lựa theo thế gốc cây nên những sản phẩm được tạo ra trông mộc mạc, tự nhiên và muôn hình vạn trạng. Hiện trên địa bàn huyện có gần 20 cơ sở lớn nhỏ sản xuất hàng gỗ mỹ nghệ, có 10 hộ tham gia hình thành 1 tổ hợp tác sản xuất kinh doanh nghề này. Cũng từ những gốc cây, nhưng sản phẩm mỗi cơ sở đều mang nét riêng biệt về kiểu dáng, màu sắc. Các cơ sở mộc mỹ nghệ có tiếng như: Đại Dương, Đoàn Minh Tiên, Nguyễn Mười, Hồ Sơn Tư, Phan Tiến, Phan Dũng... đã bày bán tại cơ sở và ở một số hội chợ triển lãm trong và ngoài tỉnh những bộ bàn ghế, tủ, giường, tượng đủ loại được chạm trổ công phu, đẹp, sang trọng. Sản phẩm được người tiêu dùng đánh giá cao và bán rất chạy, giá trị mỗi bộ sản phẩm từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng. Nét riêng ở cơ sở mộc Minh Tiên, nhiều pho tượng to, nhỏ đều được thể hiện theo chủ đề riêng và được đặt tên nghe rất kêu như: "Tích 3 vua", "Bồ đề Đạt Ma", "Người da đỏ săn bò rừng", "Chú bé giữa rừng xanh"...Cũng chính vì biết khai thác các chủ đề đó mà sản phẩm tượng của cơ sở Minh Tiên được khách du lịch nước ngoài ưa thích. Đặc biệt là loại tượng nhỏ có giá từ 50 đến 70 ngàn đồng được bán chạy nhất, chủ yếu là khách nước ngoài mua về làm kỷ niệm. Có thể nói sự tồn tại và phát triển của nghề gỗ mỹ nghệ của tỉnh Đồng Nai góp phần quan trọng trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế và lao động nông nghiệp nông thôn theo hướng công  nghiệp hoá, làm gia tăng tỷ trọng về mặt giá trị các ngành nghề trong cơ cấu kinh tế nông thôn. Nghề chế tác gỗ mỹ nghệ từ gốc rễ cây tận dụng được nguồn nguyên liệu, nguồn lao động sẵn có của địa phương nên có hiệu suất sinh lời cao so với nhiều ngành nghề khác.
Ngược lên hướng thượng nguồn sông Đồng Nai đến với huyện Tân Phú du khách sẽ có dịp tham quan Khu du lịch sinh thái Vườn Quốc gia Nam Cát Tiên và trong chuyến hành trình về thăm rừng đó không thể không ghé thăm làng dân tộc ở ấp 4, xã Tà Lài. Vùng này tập trung người Châu Mạ sinh sống, có nghề dệt thổ cẩm là nghề truyền thống được lưu truyền từ đời này sang đời khác. Nghề dệt thổ cẩm của người Châu Mạ khá đặc sắc, đã tạo ra những sản phẩm mang tính riêng
biệt như khăn quàng cổ, những tấm vải nhiều màu sắc với các họa tiết hoa văn tinh tế như: con người, con mắt, con trâu, con dê, con bướm, chim chóc, cái cối, con khỉ, hình ảnh mặt trời, cây đèn sáp, bàn thờ thần linh….. Tất cả những họa tiết hoa văn với cách thể hiện cách điệu đều có ý nghĩa riêng của chúng. Hầu hết, nó liên quan đến tư duy của cộng đồng người Châu Mạ về cuộc sống, thế giới, và những tín niệm được đúc kết, trải nghiệm qua bao đời. Nhiều hoa văn được truyền qua nhiều thế hệ bởi những câu chuyện, trường ca…có liên quan đến nguồn gốc, phong tục của tộc người Châu Mạ. Chúng được thể hiện trên thổ cẩm với những nét tinh tế, sắc sảo qua sự khéo léo của mỗi người dệt; đặc biệt là những nghệ nhân. Và hơn nữa, khi dệt những hoa văn họa tiết trên thổ cẩm, mỗi sản phẩm làm ra không chỉ là công sức bỏ ra mà còn tình cảm của những người dệt gởi gấm vào đó. Nghề dệt thổ cẩm của người Châu Mạ có nét văn hóa độc đáo nên các sản phẩm thổ cẩm như: túi xách nhiều loại, móc khóa, túi ví, các dạng hàng lưu niệm, các loại áo nam, nữ được may từ thổ cẩm Châu Mạ được nhiều người chú ý. Sản phẩm được trưng bày và bán rất chạy cho khách tham quan các gian hàng tham gia hội chợ triển lãm trong và ngoài tỉnh, Khu du lịch sinh thái Rừng Quốc gia Nam Cát Tiên, Nhà Văn Hóa Tà Lài.
Theo các nội dung triển khai đề án “Khôi phục và phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Châu Mạ xã Tà Lài”, Hiện nay, nhà dệt thổ cẩm được xây đang trong giai đoạn hoàn thành để đưa vào hoạt động. Hy vọng với những thành quả và cả những thất bại của công tác bảo tồn đã thực hiện, nhiều chính sách, kế hoạch được các cấp chính quyền đúc kết những bài học kinh nghiệm, tiến hành các bước đi tiếp theo nhằm bảo tồn những giá trị văn hóa và phát triển làng nghề dệt thổ cẩm Châu Mạ ở Tà Lài. Biến những giá trị di sản trở thành cơ hội, phương tiện để phát triển của nghề dệt thổ cẩm giúp cho các dân tộc thiểu số có công ăn việc làm, phát huy được nghề truyền thống lâu đời, giữ gìn bản sắc văn hoá các dân tộc trên tỉnh Đồng Nai.
Bên cạnh các nghề thủ công mỹ nghệ có thế mạnh của tỉnh Đồng Nai, vài năm gần đây trên thị trường đã xuất hiện những sản phẩm thủ công mỹ nghệ có phong cách mới, lạ được nhiều người biết như: tranh gạo Thái Hoàng; tranh đá quý Ngọc Thơm ở TP. Biên Hòa; chậu, bình hoa, tượng làm bằng chất liệu composite của công ty TNHH Nhân Tuấn Nhân huyện Vĩnh Cửu, Công ty TNHH Văn Lê huyện Long Thành - làm cho mặt hàng thủ công mỹ nghệ tỉnh Đồng Nai càng thêm phong phú, đa dạng.
Ngày nay, đời sống con người ngày càng nâng cao. Bên cạnh những nhu cầu thiết yếu như nơi ở, cái ăn, quần áo mặc thì việc ngắm nhìn, thưởng thức các tác phẩm thủ công mỹ nghệ đẹp được sử dụng và bài trí hài hòa với không gian riêng của gia đình, khuôn viên sân vườn, quán cafe, hay cảnh đẹp ở các khu vui chơi, tham quan du lịch là nhu cầu giải trí cần thiết của con người. Đồng Nai có nhiều mặt hàng thủ công mỹ nghệ, có nhiều quang cảnh đẹp như Cù lao Ba xê, Cù Lao Hiệp Hòa, Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, Văn Miếu Trấn Biên, khu du lịch Bửu Long, thác Giang Điền, núi Chứa Chan, Rừng Nam Cát Tiên... Nếu mô hình khu du lịch gắn với làng nghề được các cấp chính quyền triển khai đồng bộ và hiệu quả trên địa bàn tỉnh thì các mặt hàng thủ công mỹ nghệ sẽ có thêm cơ hội được bảo tồn, duy trì và phát triển, tìm được thị trường tiêu thụ ổn định, góp phần phát triển ngành công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp của tỉnh Đồng Nai nói riêng, của cả nước nói chung./.